«گفتوگو با حافظ» با چاشنی طنز
یعنی نویسنده برای نوشتن این کتاب از تمام کتابها و مقالاتی که پیش از این درباره حافظ نوشته شده استفاده کرده و آنها را بهصورت سوال و جواب در اختیار خواننده قرار داده است. «گفتوگو با حافط» طوری نوشته شده که نکتههای پژوهشی و ادبی را نه تنها به دور از زبان رسمی دانشگاهی، بلکه آمیخته به طنز و عامیانه مطرح میکند. به بهانه تجدید چاپ این کتاب، گفتوگویی را با نویسنده ترتیب دادهایم که در ادامه میخوانید.
** چرا از بین شاعران ایرانی حافظ را انتخاب کردید؟
چون مردم فارسیزبان دنیا حافظ را انتخاب کردهاند! شما به خانه هر ایرانی که بروید حتما یک دیوان حافظ دارد! ایرانیها با حافظ رابطه خوبی دارند و شعرهای حافظ در زندگی اجتماعی ما کاربرد روزانه پیدا کرده! مردم کوچه و بازار از اشعار حافظ، ضربالمثلهایی در حافظه دارند و پیوند ما با حافظ از همان شبِ یلدا که دیوان او را بر صدر مینشانیم قابل تشخیص است.
مواجهه شما با حافظ در چه سنی رخ داد؟ میخواهم بدانم کسی که درباره حافظ کتاب نوشته است چطور با حافظ آشنا شده و چه انگیزهای برای این کار داشته؟
باکلاستر این است که بگویم از کودکی پدرم برایم حافظ میخواند یا مادرم از اشعار حافظ لالایی میخواند تا به خواب بروم! ولی واقعیت این است که من خیلی دیر با حافظ مواجه شدم؛ و آشنایی من در حدی بود که حافظ، شاعر مهمی است و دیوانی دارد و در شیراز هم مقبرهای دارد؛ اما در سالهای دبیرستان واقعا به حافظ علاقهمند شدم، به حدی که تصمیم گرفتم هر شب یک غزل از دیوان حافظ را حفظ کنم! قدری تلاش کردم و بجز چند بیت پراکنده از همان غزل اول نتوانستم چیزی حفظ کنم؛ بعد تصمیم گرفتم شبی یک غزل از حافظ را بخوانم؛ چند شب خواندم و حافظ مرا پس زد! یعنی سختی کار خودش را به من نشان داد و تازه فهمیدم که خواندن غزلهای حافظ پیشنیازهایی دارد و نمیشود که همینطور دیوان را برداشت و سرسری شروع به خواندن کرد.
** یعنی از خواندن غزلهای حافظ صرف نظر کردید؟
بله، درک درستی از غزل حافظ نداشتم، همهی مفاهیمش برایم سخت و مبهم بود. از بنا بیخیالِ خواندن دیوان حافظ شدم و سالها گذشت تا اینکه دوباره «خار خارِ خواندنِ حافظ به جانم افتاد» این بار به سراغ شرح غزلیات حافظ رفتم، خیلی راهگشا بود. از اینکه دیدم معنای یک غزل حافظ را فهمیدهام احساس سرخوشی میکردم؛ کمکم شرحهای مختلف حافظ را خواندم و دیدم نظر استادان و حافظپژوهان نسبت به موضوعات یکسان در دیوان حافظ، متفاوت است و این باعث شد که درک بهتری از رندی حافظ داشته باشم.
** کجا بود که تصمیم گرفتید کتاب گفتوگو با حافظ را بنویسید؟
وقتی یادم افتاد که مواجهه من با حافظ باعث شد سالها به سراغ اشعار او نروم، فهمیدم که از جای درستی شروع نکرده بودم، اول باید کمی با ویژگیهای شعر حافظ و شخصیت خود او و زمانهی حافظ آشنا میشدم و بعد به عنوان یک شاعر آشنا، به سراغش میرفتم. برای همین تصمیم گرفتم کتابی بنویسم که مواجهه با حافظ را شیرین، سرگرم کننده و دلپذیر کند.
** ایدهی گفتوگو برای چنین کتابی از خودتان است؟ چون قبل از این کتابی درباره حافظ نوشته نشده که در قالب گفتوگو باشد.
خیر. ایدهی گفتوگو با شاعرانِ درگذشته از شادروان مجتبی عبدا... نژاد بود که در همین قالب، کتاب «گفتوگو با مسعود سعدسلمان» را منتشر کرد. من با خواندن آن کتاب بود که دیدم چقدر پیوندِ شاعران کلاسیک با مخاطب امروزی در قالب گفتوگو، دلنشین است.
** کمی درباره محتوای کتاب صحبت کنیم، آیا محتوای کتاب هم مثل عنوانش تخیلی است؟ یعنی شما از افسانهها و داستانهایی که پیرامون زندگی حافظ بوده کمک گرفتهاید یا مطالب کتاب قابل استناد است؟
محتوای کتاب کاملا پژوهشی است. حتما میدانید که حافظ به دلیل اهمیتی که در بین شاعران ایران دارد جزو کسانی است که صدها کتاب و مقاله دربارهی او نوشته شده. حالا اگر کسی بخواهد درک درستی از حافظ و زمانهی حافظ داشته باشد بهترین کار این است که تمام یا بخش مهمی از این پژوهشها را بخواند، اما برای مخاطبی که فرصت مطالعه ندارد و یا انگیزهی خواندن آثار پژوهشی را ندارد من خلاصهای از این کتابها را آوردهام تا بدون اینکه ملالآور باشد، اطلاعات مورد نیاز مخاطب را به او بدهد؛ بنابراین شما با خواندن این کتاب درباره زندگی شخصی حافظ (همسر و فرزند و...) و زندگی ادبی او (از کدام شاعران پیش از خود تاثیر گرفته؟ ویژگیهای غزل حافظ، مفاهیم رندی و... در شعر حافظ) و زندگی سیاسی او (ارتباطش با حاکمان شیراز، مدح حاکمان و...) و زندگی اجتماعی او (استقبال مردم از شعر و اندیشهی حافظ، زندگی مردم شیراز و...) مطالبی میخوانید که تاکنون حافظپژوهان به دست آوردهاند.
** بخشی از کتاب شما درباره تاثیر حافظ از شاعران پیش از خود است، بطورکلی حافظ از چه شاعرانی تاثیر گرفته است؟
حافظ از چهارصد سال شعر فارسی پیش از روزگار خود آگاه بوده، یعنی آثار شاعرانِ پیش از خود و معاصرانش را خوانده بود مثلا با کارهای مولوی، سعدی، سلمان، کمال، نزاری، خاقانی، نظامی آشنایی داشت و حتی چندین شهنامه هم خوانده بود «شوکتِ پورِ پَشنگ و تیغ عالمگیر او/ در همه شهنامهها شد داستانِ انجمن» بنابراین کسی که شاعران معاصر خود را میشناسد و دیوانهای پیش از خود را خوانده، طبیعی است که از آنها اقتباس کرده باشد. اما برای خود من تاثیری که حکیم نزاری قهستانی بر شعر حافظ گذاشته خیلی جذاب بود، چراکه نزاری خودش شاعر ناشناختهای به حساب میآید، اما در همین کتاب گفتوگو با حافظ بیش از چهل بیت از حکیم نزاری و حافظ را آوردهایم که نشان میدهد حافظ در سرودن آنها نیم نگاهی به دیوان نزاری داشته است.
** میشود چند نمونه از همین ابیاتی که گفتید را بیاورید تا ببینیم منظور شما از اقتباس چیست؟
مثلا نزاری میگوید: «باد بهار میزد بادهی خوشگوار کو/ بوی بنفشه میدهد ساقی گل عُذار کو» و حافظ میگوید: «گل بن عیش میدمد ساقی گل عُذار کو/ باد بهار میوزد بادهی خوشگوار کو» یا مثلا نزاری میگوید: «برخیز ز راه خود نزاری/ گر طالب منزل وصالی» و حافظ میگوید: «میانِ عاشق و معشوق هیچ حائل نیست/ تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز».
** خب ما در این اقتباسها شاهد یک تحول در شعر هستیم، یعنی بله ممکن است حافظ از شعر شاعران پیش از خود تاثیر گرفته باشد، اما در همین یکی دو نمونهای که شما آوردید حافظ از روی دست نزاری کپی نکرده، بلکه شعر نزاری را ارتقا داده و نسخه بسیار درخشانتری ارائه کرده است.
دقیقا همینطور است، برای همین نباید اقتباس را به معنای کپی کردن یا سرقت ادبی و... در نظر گرفت. بدون شک هر جا حافظ از شعر دیگران استفاده کرده، آن را به نسخه بهتری تبدیل کرده است.
** به نظر شما شعر نزاری قهستانی به خوبی شعر حافظ است؟ چون اشاره کردید که نزاری شاعری ناشناخته است و اینکه حافظ دیوان نزاری را خوانده یعنی بر اهمیت شعر نزاری صحّه گذاشته؟
نزاری شاعر خوبیست، اما قطعا به خوبی حافظ نیست. دیوان نزاری حدود هزار و چهارصد غزل دارد که از بین آنها شاید حدود هزار غزلِ آن متوسط رو به پایین است، یعنی حرف تازهای برای گفتن ندارد، اما در بین آن چهارصد غزل واقعا کارهای خوبی پیدا میشود که گاهی از کارهای حافظ چیزی کم ندارد، اما علت ناشناخته ماندن نزاری مربوط به کیفیت شعر او نیست بلکه حواشی که برایش پیش آمده بود او را به حاشیه راند و هنوز هم همان حواشی اجازه نمیدهد که حکیم نزاری قهستانی دیده شود.
** حافظ بر شاعران بعد از خود چقدر تاثیر گذاشته؟
تا دلتان بخواهد حافظ بر شاعران ایران و جهان تاثیر گذاشته، مثلا در همین کتاب، من نمونههایی را آوردهام که «گوته» گفته است: «اشعار حافظ در کنار هم آنچنان بر من تاثیر گذارده است که مجبورم برای بقای خود بهگونهای خالقانه دست به قلم برم» و ثمرهی این برخورد خالقانه هم دیوانِ شرقی گوته است.
** چقدر از حجم کتاب «گفتوگو با حافظ» در ممیزی ارشاد کم شد؟
اگر آخر کتاب را دیده باشید، من صد بیت از دیوان حافظ پیشنهاد کردهام که دوستدارانِ حافظ، آنها را حفظ کنند. این صد بیت در واقع تدبیر من برای ممیزی کتاب بود. یعنی گفتم اگر ده بیست صفحه از کتاب سانسور شود، این ابیات باشد تا حجم کتاب خیلی کم نشود. اما «گفتوگو با حافظ» بدون یک کلمه سانسور مجوز گرفت؛ امیدوارم این سوال باعث نشود که دوستان ارشاد در چاپ بعدی کتاب اضافهکاری کنند!
** در پایان میخواهم بدانم آیا اثری در دست نوشتن دارید؟ و این اثر بازهم پژوهشی درباره یکی از شاعران مهم ایران خواهد بود؟
بله، در حال حاضر دو سه کارِ ناتمام دارم، یکی پژوهشی درباره سعدی است که احتمالا دو سال طول خواهد کشید، دیگری انتخابِ گزیدهای از غزلیات دیوان حکیم نزاری قهستانی است، همانطور که گفتم دیوان نزاری هزار و چهارصد غزل دارد که حدود سیوپنج سال پیش توسط استاد مظاهر مصفا منتشر شد و در صورت تجدید چاپ بسیار گران خواهد بود؛ بنابراین من میخواهم گزیدهای از بهترین غزلهای نزاری را منتشر کنم تا مخاطبان بتوانند با شعر نزاری آشنا شوند.
